Mühür Gözlüm Kime Ait? Sözleri Kimin?

“Mühür Gözlüm”, son altmış yılın en çok söylenen türkülerinden biri. Zeki Müren gazino sahnesinde, Neşet Ertaş bağlamasında, sonra onlarca ses aynı sözleri tekrarladı. Peki bu sözler kimin? Kısa cevabı baştan verelim: Âşık Ali İzzet Özkan’ın.

Mühür Gözlüm kime ait?

Mühür Gözlüm’ün sözleri Sivaslı ozan Âşık Ali İzzet Özkan’a aittir. Türkü, sevgiliyi herkesten ve her şeyden sakınıp kıskanma yemini üzerine kurulu bir güzellemedir; kuştan, yelden, turnadan, hatta sevgilinin kendi gözünden bile onu kıskanan bir sesin türküsüdür.

Bugün çoğu dinleyicinin belleğinde türkü Neşet Ertaş’la anılır. Sebebi melodidir: türküyü kalıcı kılan bağlama ve yorum ona aittir. Söz bir ozanın, ses bir başka ustanındır.

Sözlerin Ali İzzet’e ait olduğunu nereden biliyoruz?

Burada belge tarafı nettir. Sözler, ozanın kendi defterinde kayıtlıdır (Defter II, No. 23). Türkü, TRT Türk Halk Müziği repertuvarına Ali İzzet Özkan kaynak kişi gösterilerek girmiştir (Rep. No. 4562). Aynı künye, Ali Püsküllüoğlu’nun 1975 tarihli antolojisinde ve Emir Kalkan’ın Kültür Bakanlığı için hazırladığı 1991 tarihli “Yirminci Yüzyıl Türk Halk Şairleri Antolojisi”nde de yer alır. Ozanın bütün mirasını derleyen İlhan Başgöz’ün çalışması da bu kaydı doğrular.

Bir türkünün kaynağını doğrulamanın yolu tam olarak budur: defter, repertuvar numarası, antoloji kaydı. Bu izleri nasıl süreceğinizi TRT repertuvar numarası rehberimizde ve varyant ve künye rehberimizde anlatmıştık.

Neden çoğu kişi “Neşet Ertaş türküsü” sanıyor?

Çünkü türküyü hafızalara kazıyan bağlama tezenesi onundur. Erol Parlak’ın “Garip Bülbül” derlemesinde eserin künyesi “Söz: Ali İzzet Özkan, Müzik: Neşet Ertaş” olarak geçer. Neşet Ertaş bir söyleşisinde bu ayrımı bizzat yapmış, türküyü sözü Ali İzzet’e, yorumu kendisine ait bir Sivas türküsü olarak tanımlamış, “Sivas’ındır” deyip söz sahibini gölgede bırakanlara karşı çıkmıştı. Ustanın kendisi hakkı sahibine teslim etmişti.

Neşet Ertaş’ın türküyü nasıl içselleştirdiğini merak ederseniz Bozkırın Tezenesi dosyamıza ve bir başka atıf tartışmasını ele aldığımız Bir Ayrılık Bir Yoksulluk yazımıza bakabilirsiniz.

Mirasçıların kazandığı dava

Sözlerin kime ait olduğu, edebiyat tarihi kadar güncel telif hukukunu da ilgilendirir. Basına yansıyan habere göre Ali İzzet Özkan’ın mirasçıları, türkünün izinsiz icrası gerekçesiyle Kalan Müzik ve Neşet Ertaş’a dava açtı; Yargıtay, Ali İzzet Özkan’ı söz yazarı kabul ederek 69 bin liralık tazminatı onadı. Bu karar, sözlerin telifinin ozanın ölümünden yıllar sonra bile korunduğunu gösterir.

Türkü nasıl bu kadar yayıldı?

Türkünün ün yolculuğu 1960’ların türkü modasına denk gelir. Tülay German türküyü sahnede sürekli seslendirdi. Osman Seden’in “Düğün Gecesi” filminde Zeki Müren’in yorumu türküyü ülke geneline taşıdı. Gönül Turgut ise 1965’te İngiliz yönetmen Derek Williams’ın çektiği bir BP tanıtım filmiyle türküyü yurt dışına ulaştırdı. 1967’de bir gazete, türküyü “bir yıl boyunca 26 sanatçının her gece söylediği” bir rekor olarak anıp Ali İzzet Özkan’ı yazarı olarak gösteriyordu. Sonraki yıllarda Zara’dan Yıldız Tilbe’ye pek çok isim türküyü yeniden yorumladı.

”Çalıntı mı?” iddiası

Kimi yazılarda türkünün başka bir şiire nazire olduğu ya da “çalıntı” olduğu ileri sürülür. Bunlar rivayet düzeyinde kalır. Belgeli kayıt, yani ozanın defteri, TRT repertuvarı, antolojiler ve mahkeme kararı, sözleri açıkça Ali İzzet Özkan’a bağlar. Sazname’nin ilkesi burada da geçerli: rivayet ile belgeyi ayırmak, ikisini aynı kefeye koymamak gerekir.

Aynı “kime ait” sorusu başka türkülerde de karşımıza çıkar. Sözü yine Ali İzzet Özkan’a bağlanan, ama İğdecikli Âşık Veli atfıyla tartışılan Mecnunum Leyla’mı Gördüm, söz ile bestenin ayrı ustalara ait olduğu Mihriban ve mahlas karışıklığı yüzünden yanlış atfedilen Gafil Gezme Şaşkın bunların başında gelir.

Özet

Mühür Gözlüm, sözü bir ozana, sesi bir başka ustaya ait bir Sivas türküsüdür. Sözler Âşık Ali İzzet Özkan’ındır ve bu, defterden mahkeme kararına kadar belgelerle sabittir. Onu ölümsüz kılan bağlama ise Neşet Ertaş’ındır. İki ustanın hakkı da kendisine aittir.