Seyyid Nesimi Kimdir? Derisi Yüzülen Ozan
“Mende sığar iki cihan, men bu cihana sığmazam” diyen ozan, bu sözlerin ardındaki inanç yüzünden Halep’te derisi yüzülerek öldürüldü. Seyyid Nesimi, ozan geleneğinin en eski ve en sarsıcı seslerinden biridir. Hakkında bilinenleri ve rivayet edilenleri ayırarak anlatalım.
Seyyid Nesimi kimdir?
Seyyid İmadüddin Nesimi, 14. yüzyılın sonu ile 15. yüzyılın başında yaşamış Hurufi bir ozandır. Şiirlerini ana dili olan Azerbaycan Türkçesinin yanı sıra Arapça ve Farsça da yazdı ve Türkçe divan şiirinin en güçlü seslerinden biri sayılır. Yaklaşık 1369’da doğduğu kabul edilir. Doğum yeri kesin değildir, kaynakların çoğu Azerbaycan’ı, Şirvan çevresini gösterir. Alevi-Bektaşi geleneğinde Yedi Ulu Ozan’dan biri kabul edilir.
Seyyid Nesimi nasıl öldü?
Nesimi, Halep’te, hakkında verilen bir fetva sonucu boynu vurulup derisi yüzülerek idam edildi. İnfazı, Memlük sultanı el-Müeyyed Şeyh’in onayıyla saltanat naibi Emir Yeşbek yürüttü. Cesedi ibret için Halep’te yedi gün teşhir edildi, ardından parçaları etkilediği bölgelere gönderildi. Bu ölüm biçimi, onu “Enel Hak” dediği için öldürülen Hallac-ı Mansur’la aynı çizgiye, inancı uğruna can veren ozanlar geleneğine yerleştirdi.
Seyyid Nesimi neden öldürüldü?
Nesimi, Hurufi inancına bağlıydı. Bu inanca göre Hak insanın yüzünde tecelli eder ve evren harflerle kodlanmıştır. Nesimi de Hallac gibi “Enel Hak” dedi, yani Hakk’ı kendi varlığında gördü. Halep uleması bu sözleri uluhiyet, yani tanrılık iddiası sayıp görüşlerini şeriata aykırı buldu ve idamı için fetva verdi. Onu öldüren, bir şiirin değil, o şiirin arkasındaki inancın gördüğü tepkiydi.
Seyyid Nesimi ne zaman öldü, tarih neden tartışmalı?
Kaynakların çoğu, başta İbn Hacer olmak üzere, ölüm yılını 1417 (hicri 820) verir. Ama bu tarih kesin değildir. Farklı kaynaklarda 1404, 1418-19, 1421, hatta 1433 geçer. Doğum tarihinin de kesin olmaması, bazı kaynaklardaki “48 yaşında öldü” bilgisini tahmine bağlı kılar. Yani Nesimi’nin tam olarak ne zaman öldüğü konusunda elimizde tek bir kesin tarih değil, bir aralık vardır. Onu anlatan dürüst bir metin, bu belirsizliği gizlemek yerine olduğu gibi göstermelidir.
Seyyid Nesimi ile Kul Nesimi aynı kişi mi?
Hayır, ikisi farklı ozanlardır ve sık sık birbirine karıştırılır. Yedi Ulu Ozan’dan olan, Halep’te derisi yüzülen 14-15. yüzyıl Hurufi şairi Seyyid Nesimi’dir. Kul Nesimi ise 17. yüzyılda Anadolu’da yaşamış bir Alevi-Bektaşi şairidir. Bu benzerlik o kadar güçlüdür ki, Abdülbaki Gölpınarlı gibi büyük bir araştırmacı bile iki şairin şiirlerini zaman zaman birbirine karıştırmıştır. Yedi Ulu Ozan denince kastedilen Seyyid Nesimi’dir.
Derisi yüzülürken şiir okudu mu?
Bu, belgelenmiş bir gerçek değil, dilden dile aktarılan bir menkıbedir. Rivayete göre Nesimi, derisi yüzülürken bile inancından dönmemiş, acıya meydan okurcasına şiir okumayı sürdürmüştür. Gerçekliği kanıtlanamaz. Ama bu anlatı, Nesimi’nin neden yüzyıllarca anıldığını iyi anlatır. Sesi derisiyle birlikte soyulamadı. Şiirleri Anadolu’dan Azerbaycan’a yayıldı ve Fuzuli gibi büyük şairlerin yolunu açtı.
Kaynak notu
Belgeli olan, Nesimi’nin Halep’te Hurufi bir şeyh olarak faaliyet yürüttüğü, ulema fetvasıyla derisi yüzülerek idam edildiği ve Yedi Ulu Ozan’dan sayıldığıdır. Tartışmalı olan, kesin ölüm tarihi, doğum yeri ve derisi yüzülürken şiir okuduğu menkıbesidir. Bu sayfada belgeyi ve rivayeti ayrı tuttuk. Daha derin okuma için İbn Hacer’in kayıtları, Gölpınarlı’nın Alevi-Bektaşi Şiirleri Antolojisi ve akademik biyografi kaynakları esas alınmalıdır.
İlgili sayfalar: