Gesi Bağları Türküsünün Hikayesi Gerçek mi?

“Gesi bağlarında dolanıyorum, yitirdim yârimi aman aranıyorum.” Bu iki dizeyi duymayan azdır. Düğünde de yas evinde de, bir radyoda da bir filmde de karşımıza çıkar. Ama “Gesi Bağları gerçek bir hikaye mi, kahramanı kim?” diye sorduğunuzda, ortaya tek bir cevap değil, birbiriyle çelişen birkaç anlatı çıkar.

Bu yazıda türkünün taşıdığı acıyı küçümsemeden, neyin belge neyin rivayet olduğunu ayıralım.

Gesi Bağları türküsünün hikayesi nedir?

Türkü, ailesinden uzağa düşmüş bir gelinin feryadıdır. Anlatının özü hemen her aktarımda aynıdır: genç bir kadın evlenip uzak bir yere gelin gider, annesinden ve memleketinden kopar, gurbette yalnızlık ve sitem içinde yaşar. En ağır darbeyi de annesinin ölüm haberiyle alır. İçinde biriken her şeyi Gesi’nin bağları arasında bu türküye döker.

Bu yönüyle Gesi Bağları bir aşk türküsünden çok bir gurbet ve hasret ağıtıdır. Kimi yörede oyun havası gibi çalınsa da özünde bir kadının yüreğinden kopan sestir.

Gesi Bağları gerçek bir hikaye mi?

Türkünün taşıdığı duygu gerçektir. Ama tek bir belgelenmiş kişiye ya da olaya bağlanamaz, ve anlatılar tam da burada birbirinden ayrılır.

Kahramanın adı bile sabit değildir. Bir aktarım gelini “Necmiye” diye anar, bir başkası onu İstanbul’dan Gesi’ye gelin gelen “Leyla” olarak anlatır. Hikayenin yönü bile değişir: kimi anlatıda kız Gesi’den uzağa gelin gider, kimi anlatıda uzaktan Gesi’ye gelir. Bunlar belgelenmiş kimlikler değil, türkü dilden dile dolaşırken ona sonradan giydirilen rivayetlerdir. Bu, Sarı Gelin’de gördüğümüz örüntünün bir benzeridir: güçlü bir türkü, etrafına kendi efsanelerini toplar.

İşin belgeyle çelişen bir yanı da vardır. Bazı popüler aktarımlar türküyü 1980’li yıllarda yaşanan olaylara bağlar. Oysa türkünün daha 19. yüzyılın sonunda söylendiğine dair kayıtlar vardır. Bir türkü 1890’larda söyleniyorsa, 1980’lerde “yazılmış” olamaz. Bu çelişki tek başına bize hikayenin tarihsel bir tutanak değil, kuşaktan kuşağa yeniden anlatılan bir ortak hafıza olduğunu söyler.

Gesi Bağları nereli, kime ait?

Gesi Bağları anonim bir Kayseri türküsüdür. Gesi, Kayseri merkezine yaklaşık yirmi kilometre uzaklıkta, bugün Melikgazi ilçesine bağlı bir yöredir. Türkünün yüzü aşkın bende ulaşması ve zamanla yeni dörtlüklerle büyümesi, onun tek bir ozanın eseri olmadığını, imece usulüyle bütün bir geleneğe ait olduğunu gösterir.

Türkü, derleme yoluyla TRT repertuvarına girmiştir; kaynak kişi ve derleyen olarak Ahmet Gazi Ayhan, bir varyantında ise derleyen olarak Muzaffer Sarısözen anılır. Çok sayıda sanatçı türküyü yorumlamıştır; Müzeyyen Senar’dan Selda Bağcan’a, Barış Manço’ya kadar uzanan geniş bir icra geleneği vardır. Türkünün eskiliğine ve ortaklığına dair çarpıcı bir ayrıntı da, 1920’lerde Amerika’da Kayseri kökenli Ermeni müzisyenlerce plağa okunmuş olmasıdır. Aynı bağların türküsü, denizaşırı bir coğrafyada bile yankı bulmuştur.

Sözler ne anlatıyor?

Sözlerin merkezinde anne özlemi ve gurbet vardır. Gelin, kendisini gönderenlere sitem ederken acısını dağlara haykırır:

Atma anam atma şu dağların ardına Kimseler yanmasın anam yansın derdime

Bu dizelerdeki “atma anam” yakarışı, evlenmenin bir kavuşma kadar bir ayrılık da olduğu bir dünyayı anlatır. Türkünün farklı bentlerinde kına, gurbet, mektup, hatta ölüm tek tek geçer. Bir türkünün düğünden yas evine kadar her ortamda söylenebilmesi, Gesi Bağları’nın neden bu kadar çok kıtaya ulaştığını da açıklar: her gelin, kendi derdini onun bir bendine ekleyebilmiştir.

Aynı gurbet ve ayrılık acısını taşıyan Yemen türküsü (Havada Bulut Yok) de Muzaffer Sarısözen’in derlemesiyle kayda geçmiş bir ağıttır; melodisi ülkeden ülkeye dolaşan Üsküdar’a Gider İken (Kâtibim) ise Gesi Bağları gibi tek bir sahibe indirgenemeyen anonim bir türküdür.

Rivayet ve belge: ne biliyoruz, ne bilmiyoruz

Belgeyle bildiklerimiz: Gesi Bağları anonim bir Kayseri türküsüdür. TRT arşivine Ahmet Gazi Ayhan’ın derlemesiyle girmiştir ve yüzü aşkın bent içerir. Kayseri’de gazeteci Kazım Yedekçioğlu, türkünün ilk kez 1890 ile 1897 arasında söylenmiş olabileceğini yazmıştır. Çok sayıda usta icracının kaydı ve türkünün denizaşırı erken plakları da kayıt altındadır.

Rivayet düzeyinde kalanlar: Gelinin adı, nereden nereye gelin gittiği, hikayenin tek bir gerçek kişiye ait olup olmadığı. Necmiye ve Leyla gibi adlar, varyantlar çoğaldıkça eklenen anlatılardır.

Belgenin sustuğu yer: Türküye ilham veren tek bir kişi veya olay. Böyle bir kişi varsa bile adı belgeyle sabit değildir. Gesi Bağları’nı bir tek gelinin başına gelenler değil, sayısız gelinin ortak hâli yazmıştır. Onu bunca yıl ayakta tutan da budur: anlatılan acı bir kişinin değil, bir geleneğindir.

—Hakan, SazName.com Kurucusu